«Այդպիսի մեծ գործերի համար սա շատ մեծ ժամանակ չէ, հակառակը, ավելի տարօրինակ, տարակուսելի եւ հնարավոր է՝ ավելի վատ ու պրոբլեմատիկ լիներ, եթե շատ կարճ ժամանակահատվածում ինչ-որ մի փաթեթ ծնվեր։ Այս գործընթացը մի քանի հիմնաքար ունի, եւ դա հաշվի առնելով՝ կարծում եմ՝ նորմալ է այս ընթացքը։ Առաջին ամենակարեւոր նպատակն է այս գործընթացի արդյունքում Սահմանադրության հանդեպ սեփականատիրոջ զգացում ձեւավորել քաղաքացու մոտ, եւ հնարավորինս մասնակցային գործընթաց ապահովել։
Որոշակի միջանկյալ ժամկետներ սահմանվում են, իհարկե, որպեսզի ընդհանուր պրոցեսն ինչ-որ չափով հնարավորինս պահվի տոնուսի մեջ, բայց եթե դուք այդ աշխատանքը չեք հասցնում ավարտել եւ դեռ պատրաստ չէ այդ աշխատանքը, բնականաբար, ժամկետները պետք է վերանայվեն, քանի որ այս պարագայում մեր խնդիրը ֆունդամենտալ բովանդակությունն է, եւ ոչ թե ձեւական, արտաքուստ ժամանակագրությունը»։
Այս մասին «Radar.am»-ի հետ զրույցում հայտարարել է «Իրավունքի Եվրոպա» իրավապաշտպան կազմակերպության ավագ իրավախորհրդատու, փաստաբան, Սահմանադրական բարեփոխումների խորհրդի անդամ Տիգրան Եգորյանը՝ պատասխանելով այն հարցին, թե ինչո՞ւ է ձգձգվում սահմանադրական բարեփոխումների գործընթացը, եւ միաժամանակ հերքելով, թե գործընթացի երկարումը կապված է իշխանությունների վարքի հետ։
Հարցին, թե արդյո՞ք ճիշտ են այն պնդումները, որ սահմանադրական փոփոխություններով այս իշխանությունները եւս իրենց վերարտադրության հարցն են լուծում, Եգորյանն արձագանքել է․
«Սահմանադրական բարեփոխումների շրջանակներում քննարկվում են 30 տարիների ընթացքում ի հայտ եկած պետություն համակարգի խնդիրները, որոնք ի հայտ են եկել այլ պետություններում, տարբեր ժամանակներում, տարբեր իրադարձությունների եւ իրավիճակների տարբեր հակակշիռների կիրառման պարագայում։ Սա իշխանության վերարտադրության հետ ի՞նչ կապ ունի, դրանք անլուրջ խոսակցություններ են։ Քննարկվում է բոլոր բլոկներում՝ նույն ընտրական, դատարանակազմական, դատական, արդարադատության բլոկներում, թե որո՞նք են այն մեխանիզմները, որոնք մեզ հնարավորություն կտան այդ ֆունդամենտալ փաստաթղթում հետագայում ավելի արդյունավետ կիրառել, ավելի արդյունավետ լուծումներ ունենալ, թե ինչպես պետք է օրինակ՝ երկրորդ հոդվածի իրագործումը տարբեր այլ կառուցակարգերով ապահովվի, ինչպես պետք է ասենք՝ երրորդ հոդվածի, կամ առաջին հոդվածի սպասարկումը սահմանադրության մյուս բլոկներով ճիշտ իրականացվի, ինչպիսին պետք է լինի դատական համակարգը՝ հաշվի առնելով այն ամենը, ինչ այս պահին կա աշխարհում եւ այն ամենը, ինչ եղել է մեզ մոտ»։
Ի պատասխան հարցի, որ հանրությանն առավել շատ հետաքրքրում է կառավարման մոդելի հարցը, ուստի, արդյո՞ք մոդելի փոփոխության հարց քննարկվում է, Եգորյանը նշել է․
«Անվանման տեսանկյունից միգուցե մեծ հաշվով փոփոխություն չունենանք, բայց բովանդակության տեսանկյունից կարծում եմ՝ փոփոխություններն առավել քան էական կլինեն։ Իրականում, այն, ինչ ունենք 2015-ից հետո, դա խորհրդարանական կառավարման համակարգ չէ, անվանումն է խորրհրդարանական, բայց Սահմանադրությամբ չի իրականացվել այն հակակշիռների փիլիսոփայությունը, որը պետք է լինի, չի իրականացվել հակակշիռների տեղադրումը խորհրդարանական կառավարման համակարգում, որտեղ հակակշիռները ոչ թե պետք է գործեն Աժ եւ կառավարության միջեւ, (քանի որ այս կոնցեպտում դրանք մեծ հաշվով իրար ծնող մարմիններ են), այլ պետք է գործեն խորհրդարանական փոքրամասնության եւ մեծամասնության միջեւ։ Հակակշիռների, փոխադարձ զսպումների մեխանիզմը այս տրամաբանությամբ էականորեն այլ է, քան նախագահականի եւ կիսանախագահականի տրամաբանությամբ, սակայն, 2015-ի Սահմանադրությունը դա չի դիտարկել, մեխանիկական անվանափոխություններ են իրականացվել եւ, ըստ էության, նախագահի ֆունկցիաները ամբողջությամբ փոխանցվել են վարչապետին։ Մենք հիմա մոտավորապես նախագահական համակարգ ունենք։ Այն, ինչ մենք փորձում ենք ձեւավորել, դա իրական, դասական խորհրդարանական, փոխազդեցությունների, զսպումերի, հակակշիռների մեխանիզմների ներմուծումն է, մեր աշխատանքը միտված է ԱԺ փոքրամասնության ազդեցության բավարար գործիքների եւ արդյունավետության նախատեսմանը՝ այդ փափուկ ուժի առավել արդյունավետ կիրառման համար։ Սա մի մեծ, առանձին բլոկ է, այդ թվում նաեւ ահագին մեծ խնդիր կա, որն, ըստ էության, անցումային փուլով պետք է լուծվի, դա քաղաքական համակարգի ձեւավորումն է ի վերջո, քանի որ մեր խնդիրներից մեծագույնը, ըստ էության, դա քաղաքական ինստիտուտների զարգացման եւ կայունության հարցն է, որպես այդպիսին այդ ինստիտուտները չեն գործում․ մենք քանի՞ ինստիտուցիոնալ կուսակցություններ ունենք, որոնք կոնկրետ անհատների բացառման պարագայում կգործեն, եւ հետեւաբոր խնդիր կա Աժ ձեւավորման հետ կապված բավականին հարաբերություններ եւս կարգավորել»։
Պատասխանելով հարցին, թե ի՞նչ է լինելու Նախագահի ինստիտուտի եւ նրա լիազորությունների հետ, Եգորյանը նշել է․
«Այստեղ եւս քննարկումներ են ընթանում, ըստ էության՝ այս ամբողջ ժամանակահատվածում այս հիմնական խնդիրները անընդհատ քննարկվում են, եւ Նախագահի ինստիտուտի շրջանակներում քննարկվում են ընդհանրապես նրա ֆունկցիաները, դրանց անհրաժեշտությունը, դրանց մասնակցությունը իշխանությունների փոխազդեցության դաշտում, այդ ինստիտուտի դիրքավորումը եւ արդյունավետ կամ պիտանի լիազորությունների ծավալը, որո՞նք են, որ պետք է լինեն, ո՞ր ֆունկցիաներն են, որ իմաստալից է պատվիրակել նախագահին եւ որո՞նք են, որ ընդհանրապես անիմաստ են։
Օրինակ՝ Նախագահին վերապահված լիազորությունը ոչ թե օրենքներ ստորագրելն է, այլ այդ հարցով ՍԴ դիմելը, կամ՝ չդիմելը։ Ըստ էության, այս է այն հարցը, որը Նախագահը պետք է քննարկի, քննարկման արդյունքում կամ ուղարկում է, կամ՝ ստորագրում է, եթե ՍԴ չի դիմում, բայց նաեւ իր պարտականությունը չի իրականացնում, չի վավերցնում այդ ակտը, Սահմանադրությունը նախատեսում է, որ չի կարող պետությունը կանգնել, եթե ինչ-որ մի մարմին խախտել է Սահմանադրութամբ իր վրա դրված լիազորությունը եւ պարտականությունը, ապա այն վավերացված է համարվում։ Այստեղ մենք պետք է հասկանանք, թե արդյո՞ք նախագահը որպես ինստիտուտ, անհրաժեշտ օղակ է սահմանադրական վերահսկողություն հայցելու տեսանկյունից, թե՞ մինչ այդ օղակը հասնելը մենք ունենք անհրաժեշտ եւ բավարար գործիքակազմեր, օրինակ՝ ընդդիմության, ԱԺ փոքրամասնության համար սահմանվմած, եթե՝ ոչ, ապա միգուցե առավել արդյունավետ է իրե՞նց այդ լիազորությամբ օժտելը, որպեսզի այս բեռը դուրս գա, այն պարագայում, որ բեռը ենթադրում է նաեւ կարողություն․ Նախագահը հո միայն ֆիզիկական անձ չէ՞, Նախագահն ինչպե՞ս կարող է հասկանալ այս կամ այն օրենքը պե՞տք է տանել ՍԴ , թե՞՝ ոչ, նշանակում է՝ այդ ամբողջ ինստիտուտով այդ անալիտիկ կարողությունը գեներացնելու բավարար ներուժով ինստիտուտով պետք է զինես Նախագահի ինստիտուտը, ստացվում է մի հսկայական կարողություն, որը պետք է տաս, որ Նախագահն իրականացնի ինչ-որ ֆունկցիա»։
Իսկ «ի՞նչ է ցույց տալիս գործող Սահմանադրությունը ճգնաժամային իրավիճակներում», արդյո՞ք այս մասով էլ փոփոխություններ կարվեն, թե Սահմանադրությունն ի՞նչ է թույլ տալու անել, երբ երկիրը հայտնվում է քաղաքական ճգնաժամային իրավիճակում»։
Պատասխանելով այս հարցին՝ Եգորյանը նշել է․
«Քիչ ճգնաժամերի առաջ կանգնելու հարցը մի քիչ այնքան էլ Սահմանադրությանը չէ ուղղված, ճգնաժամերի արդյունավետ լուծման կամ հաղթահարման խնդիրը Սահմանադրության մեջ կարղ ենք քննարկել, քանի որ Սահմանադրությունն ի վերջո պետք է տա բավարար գործիքակազմ ինչ-որ փակուղիների պարագայում հերթականությամբ կիրառելու արդյունքում հասնել լուծումների, կամ լուծել առաջադրված խնդիրները։ Ասենք՝ որեւէ պետական կառավարման մարմնի դիսֆունկցիա է, կամ՝ լիազորությունների չարաշահում, կամ՝ դադարեցում եւ այլն, այսինքն, պետք է հասկանալ, թե այս խնդիրները ինչպես կարող ենք լուծել, որպեսզի դրանք ոչ թե բախվեն եւ ստեղծեն փակուղի, այլ նույնիսկ կոնֆլիկտների եւ բախումների պարագայում կարողանան շարունակել իրենց գործունեությունը։ Իհարկե, բոլոր ճգնաժամերը հաշվի են առնվում, ընդ որում՝ շատ տարբեր կոնտեքստներով։ Օրինակ՝ մարդիկ կան, որ մտածում են, որ 98-99 թվականների իրադարձությունները վկայում են այն մասին, որ Սահմանադրությունը չէր տրամադրում խնդիրների լուծման բավարար մեխանիզմներ, սակայն, իրականում, 97-98-99 թվականների իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ Սահմանադրությունը տրամադրում էր այդ խնդիրների եւ ճգնաժամերի լուծման մեխանիզմներ։ Եւ քանի որ դա ընդունելի չէր, մարդիկ, կամ խմբեր կատարում էին հանցագործություններ, իսկ հանցագործություն կատարում ես այն ժամանակ, երբ օրենսդրությունը թույլ չի տալիս այն կատարել, կամ Սահմանադրությունը լուծումներ է տալիս։ Մեր այս վերջին շրջանի ճգնաժամերը բավականին բան են սովորեցնում՝ ինչպես իշխանությունների նշածս տարանջատման եւ փոխադարձ զսպումների մեխանիզմների ոչ արդյունավետության, կամ շատ դեպքերում՝ բացակայության պատճառով խնդիրը լուծելու առումով, այնպես էլ՝ այդ ճգնաժամերի արդյունավետ լուծման ճիշտ գործիքակազմերի առումով։ Իհարկե, դրանք քննարկվելու են, դրանք նախատեսվելու են՝ եթե խորհուրդը դրանց հավանություն տա։ Բայց այս քննարկումները տեղի են ունենում եւ փնտրտուք է իրականացվում, թե ինչպես սահմանադրական մակարդակի բարձրացնել արդյունավետությունը»։
Անդրադառնալով ընտրովի արդարադատության խնդրին, եւ հարցին, թե արդյո՞ք բարեփոխումների համատեքստում քննարկվում է այն հարցը, թե ինչպես անել, որ արդարադատությունը ընտրովի չլինի, Եգորյանը նշել է․
«Այո, դիտարկվում է։ Սա չափազանց բարդ հարց է, եւ մենք պետք է ֆիքսենք, (ընդ որում ոչ միայն այս հարցում, նաեւ քաղաքական համակարգի եւ կառավարման համակարգի մասով եւս), որ ցավոք, մենք այսօր չենք կարող խոսել գրեթե որեւէ հարցի շրջանակում մեկ քայլանի լուծման մասին։ Մենք անխուսափելիորեն կարող ենք խոսել առնվազն երկու մեծ փուլային լուծումների մասին, այսինքն, ինչ որ մեկ խնդիր՝ արդարադատության հետ կապված հարցը, կառավարման համակարգի հետ կապված հարցը, պետք է ունենա անցումային շրջան, կարգավորումներ, ապա այդ անցումային շրջանի ավարտից հետո հիմնական գործողության կարգավորումներ։ Ասեմ, որ հենց այդպես էլ ստեղծվել են մեր Սահմանադրությունը եւ Սահմանադրական դատարանը 1995 թվականին, այն ժամանակ Սահմանադրությամբ շատ բաներ նախատեսվել են որպես անցումային գործքներ, քանի որ այն ժամանակ պետությունը անցում էր կատարում այդ հետխորհրդային համակարգերից դեպի ժողովրդավարական համակարգեր։ Ցավոք, դրանից հետո՝ մինչեւ 2018 թվականի զարգացումները, այդ անցումը եւս տեղի չունեցավ, որպես այդպիսին՝ քաղաքական համակարգը զարգացում չապրեց, ընդհակառակը, այդ դեգրադացիոն պրոցեսները շարունակվեցին, այն պրոցեսները, որոնք որոշակի հող էին ձեւավորել 1988 թվականից այսկողմ՝ 95-96 թվականներից սկսվեցին քայքայվել, արդյունքում նորից մենք ունեցանք այդ լճացումը, ապա այդ քաղաքական դաշտի ուզուրպացիաները եւ այլն, նույնը ընտրական, արդարադատության համակարգերի տեսանկյունից։
Այն հաշվարկը, որ ՍԴ-ն որպես, այսպես ասած, դեմոկրատիայի տրոյական ձի պետք է ունենար արդարադատության համակարգում՝ դատարանների սահմանադրականության հետ կապված մեկնաբանությունների միջոցով դատարանների աշխատանքը ուղղելու, կարգի բերելու եւ ապա եռաստիճան դատական համակարգի արդյունավետ կիրառման արդյունքում դատական պրակտիկա ձեւավորելու համար, ճիրականացավ, քանի որ այն նշածս խնդիրների բերումով նաեւ դատական իշխանությունը սկսեց յուրացվել, յուրայնացվել, ծառայեցվել խմբային եւ անձնական խնդիրերի լուծմանը, արդյունքում չձեւավորվեց այն դաշտը, որտեղ նշված երկակի ստանդարտները, նույն խնդրի բազմակի տարբեր մեկնաբանությունները կբացառվեին եւ կունենայինք կայուն եւ կանխատեսելի դատական պրակտիկա։ Այս ամենը տեղի չունեցավ, եւ հիմա մենք նորից կանգնած ենք այդպիսի խնդրի առջեւ, մենք կրկին պետք է ձեւավորենք ինչ-որ մի ժամանակահատվածի կայուն պրակտիկա, որը կկարողանա ուղղել անցյալի այդ արատավոր պրակտիկան, կփոխի այն, ճիշտը կձեւավորի եւ հետագայում արդեն, հենվելով այս բազայի վրա՝ կսկսվի ստաբիլ ընթացքը։ Սա կազմակերպելը բավականին բարդ խնդիր է, բայց նաեւ սրա համար կան գործիքներ, որոնք անհրաժեշտ են, որոնք ինչ-որ ժամանակահատած պետք է ծառայեն, որից հետո կարող են չլինել անհրաժեշտ։ Օրինակ՝ դատական համակարգի մասով հաճախ քննարկվում է Սահմանադրական եւ վճռաբեկ դատարանների հարցը, 2020 թվականին քննարկվում էր, եւ անգամ հանձնաժողովի կողմից որոշվել էր, որ ՍԴ-ն միացվում է Վճռաբեկ դատարանին եւ ստեղծվում է Գերագույն դատարան։ Բայց այսօր մենք էլի անպիսի իրավիճակում ենք, որ մեզ անհրաժեշտ է ՍԴ՝ այն նույն պատճառներով, ինչ 1995 թվականին։ Քանի որ չենք կարողացել ձեւավորել ինքնուրույն եւ կայուն, ճիշտ զարգացող դատական պրակտիկա, մեզ պետք է լինելու ՍԴ-ի՝ սահմանադրականության վերաբերյալ այսպես ասած ուղենիշային հանձնարարականները։ Այստեղ պետք է հասկանանք, թե ինչպե՞ս կարող ենք սահմանադրական մակարդակում համակարգել այդ դատական համակարգը, որպեսզի այն առավել թեթեւ եւ արդյունավետ շարժվի եւ ունենա ավելի մեծ հնարավորություն այդ պրակտիկան շուտ ձեւավորելու, այսպես ասած՝ ինքնամաքրման պրոցես իրականացնելու, որից հետո էլի անխուսափելիորեն ասենք՝ 10-15 տարի անց, կախված ընթացքից, նորից կարիք կլինի այս հարցին վերադառնալ եւ հասկանալ՝ կարո՞ղ ենք արդեն ավելի ռադիկալ թեթեւացման ենթարկել, թե՝ ոչ»։
Հարցին, թե բարեփոխումներից հետո շարքային քաղաքացին իր վրա զգալո՞ւ է այդ փոփոխությունները եւ ե՞րբ, Եգորյանը պատասխանել է․
«Բնականաբար, Սհամանդրության ընդունումից, կամ փոփոխությունների ընդունումից անմիջապես հետո դուք չեք տեսնելու այդ փոփոխությունները, ինչպես օրինակ, երբ դուք որեւէ պարզունակ խնդրով բժշկի նշանակմամբ դեղ եք խմում, առնվազ մի քանի օրից եք զգում փոփոխությունը։ Բայց լրիվ իրատեսական է, որ 5-10 տարվա ընթացքում էական եւ շոշափելի փոփոխություններ նկատվեն, անգամ հնարավոր է, որ շատ ավելի արագ իրականացվեն դրանք եւ սկսեն արդյունքներ տալ։ Ասենք՝ դատական համակարգի փոփոխությունների արդյունքները շուտով արդեն մենք սկսելու ենք տեսնել, եւ մեծ հաշվով հիմա էլ կարելի է ասել պետք է սկսել գնահատումը, այնպես որ, տեսանելի ապագայում տեսանելի փոփոխություններ առաջացնելու պոտենցիալ ունեցող ռեֆորմի մասին է խոսքը, սակայն ոչ 1 կամ 2 տարվա ընթացքում։
Հարց է հնչել Հռոմի ստատուտի վերաբերյալ, որը Սահմանադրությանը չհակասող է ճանաչել ՍԴ-ն․ ինչո՞ւ այն վաղուց չի վավերացվել, ի՞նչ կտա մեզ հնարավոր վավերացումը, եւ արդյո՞ք հնարավոր վավերացման դեպքում քաղաքական ռիսկեր չկան։
«Նախկինում՝ 2004-ին օրինակ, հենց ՍԴ կիրառմամբ ապահովվեց ոչինչ չանելու հնարավորությունը։ 2004-ի ՍԴ-ի եւ այս ՍԴ-ի որոշումների բովանդակության գնահատմամբ պարզ է դառնում, որ ցավոք 2004-ին ՍԴ-ն ծառայեցվել էր, որպեսզի քաղաքական իշխանությունն, այսպես ասած, խնդիր լուծի։ Այնինչ, հակառակը պետք է լինի, ՍԴ որոշումը պետք է կախված չլինի քաղաքական խնդրի լուծման անհրաժեշտությունից, եւ քաղաքական իշխանությունը պետք է իր հերթին այն ճիշտ եւ հմտորեն կիրառի։ Օրինակ՝ հիմա մենք ունենք հենց այպիսի իրավիճակ․ ՍԴ-ն տրամադրում է իր եզրակացությունը իր որոշմամբ առ այն, որ այն չի հակասում ՀՀ Սահմանադրությանը եւ այս գործողությունը որպես ներքին եւ արտաքին քաղաքական գործիք (բայց սա միայն մի մասն եմ ասում քաղաքական), քաղաքական իշխանությունը կարող է որոշել՝ կիրառե՞լ, թե՞՝ ոչ, ի՞նչ ծավալով, ե՞րբ եւ այլն։ ՍԴ որոշման մեջ շատ կարեւոր արձանագրում էլ կա, այսինքն, սա ՀՀ եւ հայ ժողովրդի համար մեծ հաշվով արժեհամակարգային հարց է, քանի որ այս դատարանի ստեղծման պատճառներից մեկը հայ ժողովրդի Ցեղասպանությունն է, հետեւաբար, կարծում եմ՝ այստեղ ՀՀ մասնակցության հարցը նաեւ այս տեսանկյունից պետք է քննարկվի։
Ռիսկերի մասով․ ռիսկեր, իհարկե, կան, բայց դա, ինչպես կյանքն է, կյանքն առանց ռիսկերի չի լինում։ Բայց նշածս խնդիրների լուծման, եւ նաեւ հենց այսօր ՀՀ-ին սպառնացող խնդիրների բերմամբ՝ արդյո՞ք այդ ենթադրյալ քաղաքական ռիսկերը, որոնք կարող են օրինակ՝ որոշ տհաճություն պատճառել մեր, այսպես ասած, գործընկերներին, կամ նրանցից որեւէ մեկին, արդյո՞ք դրանք գերակշռում են մեր առջեւ ծառացած խնդիրների լուծման անհրաժեշտության հանդեպ, սա պետք է կշռել, սրանք արդեն քաղաքական խնդիրներ են, որոնք կարող են քննարկել կառավարությունը եւ ԱԺ-ն, ի վերջո, ՍԴ որոշումը չի նշանակում, որ սա հենց վաղը պետք է վավերացվի, սա արդեն պետությունն է որոշում»։
